Od ponad 40 lat jest wpisany na list\u0119 \u015bwiatowego dziedzictwa kulturowego UNESCO, od ponad 25 uznaje si\u0119 go za pomnik historii, ale ludzie w tym miejscu najprawdopodobniej mieszkali ju\u017c 100 tysi\u0119cy lat temu. Wawel od wiek\u00f3w stanowi jeden z najbardziej charakterystycznych punkt\u00f3w Krakowa i jest znany jako siedziba polskich kr\u00f3l\u00f3w. Bywa\u0142y jednak r\u00f3wnie\u017c okresy, kiedy wzg\u00f3rze wawelskie pe\u0142ni\u0142o nieco inn\u0105 funkcj\u0119.<\/p>\n\n\n\n
O ile ostatnich kilkaset lat historii Wawelu znamy bardzo dobrze, o tyle jego przesz\u0142o\u015b\u0107 jest owiana mgie\u0142k\u0105 tajemnicy. Niepewna jest etymologia samego s\u0142owa \u201cWawel\u201d. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 badaczy uznaje, \u017ce pochodzi ono od s\u0142owa \u201cw\u0105wel\u201d, kt\u00f3re mia\u0142o oznacza\u0107 \u201cwynios\u0142o\u015b\u0107 w\u015br\u00f3d mokrade\u0142\u201d. Inni wi\u0105\u017c\u0105 nazw\u0119 wapiennego wzg\u00f3rza z \u201cw\u0105do\u0142em\u201d, czyli jaskini\u0105, jakich na nim nie brakuje. Niekt\u00f3rzy szukaj\u0105 nawet wsp\u00f3lnych cech z biblijn\u0105 wie\u017c\u0105 Babel. Historycy zgodnie jednak przekonuj\u0105, \u017ce okolice Wawelu by\u0142y zamieszkane na d\u0142ugo przed tym, nim wprowadzili si\u0119 tu polscy w\u0142adcy. \u015alady pierwszych siedzib ludzkich, jakie znale\u017ali archeolodzy, pochodz\u0105 z paleolitu i licz\u0105 sobie oko\u0142o 100 tysi\u0119cy lat.<\/p>\n\n\n\n
Wawel, a z czasem r\u00f3wnie\u017c powsta\u0142a wok\u00f3\u0142 niego osada, szybko zyskiwa\u0142 na znaczeniu. Pomaga\u0142o mu dogodne po\u0142o\u017cenie nad wa\u017cn\u0105 rzek\u0105, przez kt\u00f3r\u0105 prowadzi\u0142y szlaki handlowe, ale i zaradno\u015b\u0107 mieszka\u0144c\u00f3w. Legendy sytuuj\u0105 na wzg\u00f3rzu siedzib\u0119 w\u0142adcy Kraka i jego c\u00f3rki Wandy. Kroniki wspominaj\u0105 natomiast o w\u0142adaj\u0105cym okolic\u0105 poga\u0144skim ksi\u0119ciu, prawdopodobnie w\u0142adc\u0105 plemienia Wi\u015blan. M\u00f3g\u0142 on w IX wieku rezydowa\u0107 w\u0142a\u015bnie na Wawelu – zadar\u0142 jednak z Pa\u0144stwem Wielkomorawskim i musia\u0142 przyj\u0105\u0107 chrzest oraz zale\u017cno\u015b\u0107 od po\u0142udniowych s\u0105siad\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n
T\u0105 drog\u0105 na Wawel dotarli Czesi, kt\u00f3rzy w X wieku rozci\u0105gn\u0119li swoje panowanie na Morawy. Ich w\u0142adanie w Krakowie w 965 roku po\u015bwiadcza arabsko-\u017cydowski kupiec Ibrahim ibn Jakub. Do pa\u0144stwa pierwszych Piast\u00f3w wzg\u00f3rze wawelskie do\u0142\u0105cza prawdopodobnie dopiero za panowania Boles\u0142awa Chrobrego, maj\u0105cego zreszt\u0105 r\u00f3wnie\u017c cz\u0119\u015bciowo czeskie pochodzenie po matce Dobrawie. Z tego mniej wi\u0119cej okresu pochodz\u0105 najstarsze budowle, kt\u00f3re da\u0142y pocz\u0105tek katedrze na Wawelu.<\/p>\n\n\n\n
Od tej pory przez blisko 800 lat Wawel pozostaje w polskich r\u0119kach. Okres jego \u015bwietno\u015bci rozpoczyna panowanie Kazimierza Odnowiciela, kt\u00f3ry po powrocie do Polski w 1039 roku to tutaj zak\u0142ada swoj\u0105 stolic\u0119. Obok katedry na wzg\u00f3rzu powstaj\u0105 wi\u0119c ksi\u0105\u017c\u0119ce, a potem i kr\u00f3lewskie rezydencje. Wawel nie traci swojej sto\u0142ecznej roli w czasach rozbicia dzielnicowego. Od 1320 roku, czyli czas\u00f3w W\u0142adys\u0142awa \u0141okietka, tutejsza katedra jest te\u017c miejscem koronacji polskich kr\u00f3l\u00f3w. Wawel za czas\u00f3w Kazimierza Wielkiego i w dw\u00f3ch nast\u0119pnych stuleciach jest stolic\u0105 jednego z najwa\u017cniejszych pa\u0144stw Europy. Zamek i katedra s\u0105 stale rozbudowywane i upi\u0119kszane, w \u015bwi\u0105tyni przybywa nagrobk\u00f3w kolejnych w\u0142adc\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n
Wzg\u00f3rze i pobliskie miasto traci na znaczeniu od czas\u00f3w Zygmunta III Wazy, kt\u00f3ry pod koniec XVI wieku przeni\u00f3s\u0142 dw\u00f3r kr\u00f3lewski i najwa\u017cniejsze urz\u0119dy do Warszawy. Krak\u00f3w pozosta\u0142 stolic\u0105, a na Wawelu koronowali si\u0119 niemal wszyscy kr\u00f3lowie – poza Stanis\u0142awem Leszczy\u0144skim i Stanis\u0142awem Augustem. W\u0142adcy bywali jednak w Ma\u0142opolsce coraz rzadziej, a najwa\u017cniejsze decyzje zapada\u0142y na Mazowszu.<\/p>\n\n\n\n
Po trzecim rozbiorze w 1795 r. Wawel i Krak\u00f3w znalaz\u0142y si\u0119 w zaborze austriackim. Mimo \u017ce przez pewien czas na tym terenie funkcjonowa\u0142a r\u00f3wnie\u017c tak zwana Rzeczpospolita Krakowska, samo wzg\u00f3rze stopniowo popada w ruin\u0119. Zamek zamieniono na koszary, w jego pobli\u017cu w XIX wieku wzniesiono tak\u017ce szpital wojskowy.<\/p>\n\n\n\n
Polacy starali si\u0119 jednak odzyska\u0107 wzg\u00f3rze. Z czasem do tej inicjatywy przychylnie odni\u00f3s\u0142 si\u0119 cesarz Austro-W\u0119gier Franciszek J\u00f3zef I. Spo\u0142ecze\u0144stwo Galicji zbiera\u0142o \u015brodki na restauracj\u0119 wawelskich zabytk\u00f3w, a w katedrze odbywa\u0142y si\u0119 symboliczne pogrzeby polskich bohater\u00f3w – m.in. Tadeusza Ko\u015bciuszki – kt\u00f3re w trudnych czasach zmienia\u0142y si\u0119 w patriotyczne manifestacje.<\/p>\n\n\n\n
Ostatecznie austriackie wojska opu\u015bci\u0142y Wawel w 1905 r. 13 lat p\u00f3\u017aniej Krak\u00f3w wszed\u0142 w sk\u0142ad niepodleg\u0142ej Polski. Wkr\u00f3tce wzg\u00f3rze zyska\u0142o nowy status prawny – jednej z oficjalnych rezydencji prezydenta. W latach 1939-1945 Polska zn\u00f3w jednak na kr\u00f3tko utraci\u0142a kontrol\u0119 nad Wawelem, gdy za mieszkanie obra\u0142 go sobie Hans Frank, hitlerowski dygnitarz sprawuj\u0105cy kontrol\u0119 nad wi\u0119kszo\u015bci\u0105 ziem polskich podbitych przez Niemcy.<\/p>\n\n\n\n
Od 1945 r. Wawel ponownie staje si\u0119 jednak pomnikiem polskiej historii. Na jego terenie urz\u0105dzono muzeum. Tury\u015bci mog\u0105 odwiedzi\u0107 niekt\u00f3re cz\u0119\u015bci zamku oraz katedry, a tak\u017ce Smocz\u0105 Jam\u0119, czyli jaskini\u0119 usytuowan\u0105 we wn\u0119trzu wzg\u00f3rza. Nie trzeba nawet przyje\u017cd\u017ca\u0107 do Krakowa, by obejrze\u0107 Wawel – wirtualny spacer umo\u017cliwia zobaczenie najwa\u017cniejszych budynk\u00f3w bez konieczno\u015bci wychodzenia z domu. By\u0142a rezydencja kr\u00f3l\u00f3w pozostaje jednak miejscem, kt\u00f3re powinien odwiedzi\u0107 ka\u017cdy Polak.<\/p>\n\n\n\n